CBT trong đời sống Việt Nam – Khi nào nên tự thực hành, khi nào cần gặp chuyên gia?

Ở Việt Nam, nhiều gia đình chỉ nghĩ đến hỗ trợ tâm lý khi vấn đề đã trở nên rất nặng. Trước đó, người trẻ thường được khuyên "đừng suy nghĩ nhiều", "cố lên", "ai cũng vậy thôi". Những câu nói này có thể xuất phát từ tình thương, nhưng đôi khi khiến các em cảm thấy mình không được hiểu.

CBT giúp thay đổi cách tiếp cận. Thay vì hỏi "con bị làm sao?", ta có thể hỏi: "Điều gì đang diễn ra trong suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của con?". Câu hỏi này ít phán xét hơn, cụ thể hơn và mở ra khả năng hỗ trợ thực tế hơn.

Trong bối cảnh Việt Nam, thanh thiếu niên thường chịu nhiều áp lực cùng lúc: học tập, thi cử, kỳ vọng gia đình, so sánh với bạn bè, mạng xã hội, định hướng tương lai, thay đổi cơ thể và nhu cầu được công nhận. Khi những áp lực này kéo dài, các em có thể trở nên cáu gắt, thu mình, khó ngủ, mất động lực, học sa sút, nhạy cảm với lời nhận xét hoặc dễ phản ứng mạnh trong các mối quan hệ.

Không phải mọi cảm xúc khó chịu đều là rối loạn tâm lý. Buồn, lo, giận, thất vọng là một phần bình thường của đời sống. Nhưng khi cảm xúc kéo dài, lặp lại, làm người trẻ mất khả năng học tập, nghỉ ngơi, kết nối hoặc chăm sóc bản thân, đó là lúc gia đình nên tìm sự hỗ trợ chuyên môn. Đây cũng là dấu hiệu được mô tả trong bài viết về trầm cảm ẩn (High-functioning Depression) trên chuyên mục của chúng tôi.

Ba mức độ hỗ trợ tâm lý

Mức 1: Tự quan sát và tự thực hành

Người trẻ có thể học cách ghi nhật ký suy nghĩ, gọi tên cảm xúc, kiểm chứng bằng chứng, ngủ nghỉ điều độ hơn, giảm né tránh và nói chuyện với người lớn đáng tin cậy (xem công cụ cụ thể ở Kỳ 5).

Mức 2: Tham vấn tâm lý

Khi vấn đề kéo dài nhưng người trẻ vẫn còn khả năng sinh hoạt tương đối ổn, tham vấn có thể giúp các em hiểu vấn đề, học kỹ năng CBT và xây dựng kế hoạch thay đổi phù hợp.

Mức 3: Đánh giá chuyên sâu

Khi các biểu hiện ảnh hưởng rõ đến học tập, giấc ngủ, ăn uống, quan hệ gia đình – bạn bè, hoặc xuất hiện nguy cơ mất an toàn, cần gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần phù hợp để được đánh giá và can thiệp kịp thời.

Với cha mẹ và với chính người trẻ

Với cha mẹ, điều quan trọng không phải là trở thành nhà trị liệu của con. Điều quan trọng là trở thành một nơi đủ an toàn để con có thể nói thật. Một câu như "Ba mẹ chưa hiểu hết, nhưng ba mẹ muốn nghe con nói" thường có giá trị hơn rất nhiều so với "Có gì đâu mà buồn".

Với người trẻ, điều quan trọng là hiểu rằng tìm kiếm hỗ trợ không có nghĩa là mình yếu. Đó là một kỹ năng trưởng thành. Cũng như khi đau dạ dày ta đi khám tiêu hóa, khi đời sống tinh thần bị ảnh hưởng, ta có thể gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ phù hợp.

HealthService.Asia đang có công cụ sàng lọc DASS-21 và gợi ý dịch vụ sau đánh giá; nội dung này có thể được xem như một bước "tự kiểm tra ban đầu", nhưng cần lưu ý rằng sàng lọc không thay thế chẩn đoán lâm sàng.

CBT không hứa rằng cuộc sống sẽ không còn áp lực. CBT giúp người trẻ xây dựng năng lực đứng vững hơn trước áp lực: biết dừng lại, biết gọi tên điều đang xảy ra, biết kiểm chứng suy nghĩ, biết chọn hành vi lành mạnh hơn và biết tìm sự giúp đỡ khi cần.

Đó không chỉ là trị liệu. Đó là một nền tảng sức khỏe tinh thần cho tuổi trưởng thành.